Nếu nói văn hóa là một con sông
bồi đắp phù sa chạy dài theo chiều dài của lịch sử thì 25 năm qua, dòng sông
đó là dòng sông tắt nghẽn, chỉ có lở mà không có bồi, chỉ có đục mà không có
trong. Với các em sinh ra và lớn lên khi cuộc chiến tranh vừa kết thúc để
lại trên quê hương một biển máu đào, một rừng xương trắng. Cuộc cách mạng
văn hóa hiện thực xã hội chủ nghĩa sau 1975 đã cố biến các em thành những
chiếc máy hoàn toàn không nhân tính. Khả năng duy nhất mà nền giáo dục Cộng
Sản đào tạo và trang bị cho các em là khả năng phục tùng không điều kiện.
Mục đích chính của nền văn hóa đỏ là tiêu diệt một cách có hệ thống mọi khả
năng phản kháng của con người.
Để làm điều đó, các nhà kiến
trúc tư tưởng Cộng Sản đã dựng nên một thứ "chủ nghĩa anh hùng cách mạng"
hay đúng hơn là những chiếc đèn nê-ông rực rỡ để thu hút những con thiêu
thân lao vào như các em đã bắt gặp từ các nhân vật chính của Hòn Đất, của
Thép Đã Tôi Thế Đấy,v.v... Nếu định nghĩa giáo dục là những gì còn lại sau
khi quên hết, thì cái còn lại trong các em là những bài học tuyên truyền rẻ
tiền và láo khoét đến độ buồn cười.
Nhà thơ Việt Phương, nguyên bí
thư riêng của Thủ Tướng Cộng Sản Phạm Văn Đồng, một hôm đã bừng tỉnh mắt
trong bài thơ Cuộc Đời Như Vợ Của Ta Ơi:
"...Ta cứ nghĩ là đồng chí
rồi không còn ai xấu nữa
Trong hàng ngũ ta chỉ dành cho chỗ yêu thương
Đã chọn con đường đi
Chẳng ai dừng ở giữa
Mạc Tư Khoa còn hơn cả thiên đường
Ta nhất quyết đồng hồ Liên Sô tốt hơn đồng hồ Thụy Sĩ
Hình như đây là ý chí, niềm tin, tự hào
Mường tượng rằng trăng Trung Quốc tròn hơn trăng nước Mỹ
Sự ngây thơ đẹp tuyệt vời nhưng ngờ nghệch làm sao ..."
Dù sao, các em đã may mắn
thoát khỏi "thiên đường đầy bất hạnh" đó, được định cư, ăn học, trưởng thành
tại các quốc gia tự do theo nhiều diện khác nhau.
Sự hình thành của tuổi trẻ
Việt Nam trong môi trường đặc biệt như thế đã tạo nên những đặc điểm mà các
nhà nghiên cứu không thể tìm thấy trong các thế hệ Việt Nam trước đây.
Tuổi trẻ Việt Nam sinh ra đời,
giống như một khán giả vừa bước vào nhà hát khi vở thảm kịch của quê hương
bước vào đoạn kết. Họ loay hoay, quờ quạng, cố đi tìm một chỗ đứng cho mình
trong bóng đêm dày đặc. Tuổi trẻ là đất vỡ hoang đang chuẩn bị cho vụ mùa
thứ nhất, nhưng cũng chính tuổi trẻ là những người tự mình đi tìm hạt giống
để gieo trồng trên mảnh đất tâm hồn mình. Giống như các định luật kinh tế xã
hội, không có cầu thì không có cung, không có hấp thụ văn hóa thì không thể
có sáng tạo văn hóa. Đối với các em, 25 qua là một khoảng trống dài thiếu
vắng dòng sữa văn hóa Việt Nam.
Chiến tranh và
rồi Cộng Sản đã cướp đi những thời gian quí báu của tuổi thơ, tuổi học
đường, tuổi được hấp thụ và nuôi dưỡng trong dòng sữa văn hóa dân tộc, bằng
những câu ca dao, bằng những chuyện cổ tích, bằng những bài sử ca hào hùng
của giòng giống Lạc Long. Nhiều em đã một thời lớn lên trên vỉa hè, trên khu
Kinh Tế Mới, bằng những chén cơm thừa canh cặn.
Lịch sử Việt Nam thời cận đại là lịch sử của những biến chuyển chính trị,
kinh tế, văn hóa dồn dập và rất dễ bị ngộ nhận. Tuổi trẻ Việt Nam hải ngoại
vì vậy đã hiểu rất ít lại càng hiểu rất thiếu về lịch sử Việt Nam. Những cái
biết của họ về Việt Nam, về chiến tranh Việt Nam, về những diễn tiến chính
trị, văn hóa là những cái biết góp nhặt nơi xứ người, từ báo chí, từ các
trường đại học Âu Mỹ, từ những kinh nghiệm thời ấu thơ rời rạc và thiếu hệ
thống. Tuổi trẻ Việt Nam tại hải ngoại chưa hay rất hiếm khi có một cơ hội
được học những bài học lịch sử từ một cái nhìn sư phạm và khách quan khoa
học.
Một đặc điểm khác của tuổi
trẻ hải ngoại là môi trường giáo dục thiếu căn bản đạo đức mà họ đang được
đào luyện và trưởng thành. Trong lúc chúng ta luôn có sự kính trọng đặc biệt
dành cho hệ thống giáo dục thực dụng của Hoa Kỳ nói riêng và tây Phương nói
chung, chúng ta cũng không thể phủ nhận rằng nhiều giá trị đạo đức, giá trị
gia đình được đề cao trong nền giáo dục truyền thống Việt Nam đã không được
đề cao đúng mức trong hệ thống giáo dục Âu Mỹ.
Những giá trị đạo đức, những giá
trị tinh thần được hun đúc từ bao đời trong văn hóa Việt Nam đã sớm trở
thành nạn nhân của một nền giáo dục đặt trên nền tảng kỹ thuật, trên những
giá trị vật chất. Lớn lên trong một hoàn cảnh đầy thiếu sót như thế, tuổi
trẻ Việt Nam tại hải ngoại không khỏi cảm thấy bơ vơ, lạc lõng, thiếu chỗ
dựa và thiếu niềm tin.
Nói đến những đặc điểm khách
quan nhưng ít nhiều màu sắc tiêu cực của tuổi trẻ Việt Nam tại hải ngoại
không có nghĩa sẽ dẫn đến kết luận rằng tuổi trẻ Việt Nam tại hải ngoại đã
hoàn toàn xa rời với nguồn gốc của mình. Trái lại, thưa quí vị, các thế hệ
tương lai của dân tộc Việt Nam từ lúc chào đời đã mang trong mình tinh hoa
tinh huyết của dòng giống Lạc Long lắng sâu vào tâm hồn của mỗi người dân
Việt. Tuổi trẻ Việt Nam vẫn ngày một lớn mạnh, vẫn ngày đêm thao thức về
tương lai dân tộc, và vẫn đang âm thầm hay công khai đóng góp vào công cuộc
đấu tranh chung của dân tộc cho một ngày mai tự do và dân chủ trên quê mẹ
Việt Nam.
Khái niệm Hồn Thiêng Sông Núi mà
triết gia Kim Định nhấn mạnh trong các tác phẩm Việt học của ông, thoạt nghe
tưởng chừng như là một câu khẩu hiệu, hay một lời hiệu triệu rỗng nhưng,
thưa quý vị và các bạn, đó thật sự là một khái niệm văn hóa Việt Nam đặc thù
hơn bất cứ một dân tộc nào khác. Có mấy ai trong chúng ta khi nghe những chữ
Quê Cha Đất Tổ, Mẹ Việt Nam, Cái Đình, Cây Đa, Bến Đò,v.v... mà không khỏi
bồi hồi xao xuyến. Trong ý nghĩa đó, mỗi chúng ta là một phần kế thừa của
Hồn Thiêng Sông Núi, Quê Cha Đất Tổ. Mỗi chúng ta là một cá nhân không thể
phân ly của đại gia đình Việt tộc.
Một điều rất mừng cho tương
lai đất nước rằng trong bất cứ thời đại nào, dù khó khăn đến đâu, Hồn Thiêng
Sông Núi, hay nói khác đi, dòng văn hóa dân tộc, khi mãnh liệt, lúc âm thầm,
vẫn tiếp tục truyền đi từ thế hệ nầy qua thế hệ khác. Tuổi trẻ hải ngoại dù
chịu đựng nhiều mất mát cũng đã không ngừng học hỏi và giữ gìn những gì họ
có. Từ Châu Mỹ đến Châu Âu, Châu Úc, nơi nào có người Việt Nam sống là nơi
đó văn hóa Việt Nam được thể hiện, nơi đó sức sống của dân tộc Việt Nam bừng
dậy. Nhìn từ phía tiêu cực chúng ta có thể nghe hàng trăm chuyện buồn, nhưng
nếu nhìn từ phía tích cực, lạc quan chúng ta cũng có thể thấy hàng trăm mẫu
chuyện hết sức cảm kích và vui mừng về những thành công của tuổi trẻ Việt
Nam tại hải ngoại. Tuổi trẻ hải ngoại đấu tranh vì dân chủ bằng một tấm lòng
trong sáng, bao dung, không vướng bận bởi những ưu tư bức xúc cá nhân, không
bị ám ảnh hay mặc cảm bởi quá khứ.
Tuổi trẻ Việt Nam hải ngoại hiểu
dân chủ và đấu tranh vì dân chủ trong một phạm trù rộng lớn và có tính cách
thời đại hơn so với các thế hệ khác. Dân chủ, với tuổi trẻ hải ngoại, là một
xu hướng tất yếu của phát triển văn minh không phải chỉ riêng cho dân tộc
Việt Nam mà còn của loài người.
Tuổi trẻ hải ngoại học và xử dụng các phương tiện kỹ thuật hiện đại, các
phương pháp quản trị và tổ chức hiện đại cần thiết cho một xã hội Việt Nam
mới trong tương lai.
Là người có dịp sinh hoạt với các anh, các chú bác của thế hệ lớn hơn nhưng
cũng may mắn có nhiều dịp sinh hoạt với nhiều nhóm, nhiều tổ chức thuộc các
thế hệ trẻ hơn, tôi hết sức vui mừng được thấy sức sống của dân tộc chúng ta
trong giới trẻ vẫn còn đó và đang một ngày một lớn mạnh hơn. Trong mỗi tiểu
bang, trong mỗi nước đều có hàng chục, hàng trăm nhóm trẻ ngày đêm làm việc
và đóng góp vào các nỗ lực văn hóa, khoa học, xã hội, cũng như đấu tranh cho
tự do dân chủ của quê mẹ Việt Nam. Trong hai năm qua, các phong trào trẻ tại
hải ngoại đã phát triển thành các mạng lưới rộng rãi và đa diện.
Tuổi trẻ là sức sống của dân
tộc, tuổi của tìm tòi và khai phá. Những ưu tư về đất nước, những hổ thẹn
xót xa khi nhìn sang thế giới hiện đại bên ngoài so sánh với một Việt Nam
nghèo nàn lạc hậu, những quan tâm về khu vườn văn hóa dân tộc không người
chăm sóc. Tất cả điều đó đã buộc tuổi trẻ sẽ phải chọn cho mình một thái độ,
một hướng đi đích thực và cụ thể để gánh vác trách nhiệm lịch sử để phục hồi
và phát huy Văn Hóa Việt Nam.
Văn hóa dân tộc không phải là một khái niệm để chỉ những vấn đề chung chung,
chỉ những khái niệm trừu tượng, trái lại văn hóa là những hình tượng cụ thể,
có thể sờ mó như những chiếc Trống Đồng Đông Sơn, như Chùa Một Cột, biết vui
và biết buồn như em bé Việt Nam, biết đau thương và hạnh phúc như những bà
mẹ Việt Nam.
Văn hóa Việt Nam giống như
một khu vườn nếu biết chăm sóc thì sẽ xinh tươi, nếu lơ là thì sẽ trở nên
điêu tàn, hoang dại. Văn hóa thể hiện trong mỗi bữa cơm gia đình, trong mỗi
ngày giỗ kỵ tổ tiên và ngay cả trong tiếng cười hay tiếng khóc Việt Nam
Như chúng ta đã học, Văn hóa Việt Nam thời đại nhà Lý, nhà Trần đẹp tươi và
hiển hách bao nhiêu thì văn hóa Việt Nam trong thời kỳ thực dân và rồi Cộng
Sản đau buồn và tăm tối bấy nhiêu.
Phục hồi văn hóa, chính vì vậy, không đơn giản là chỉ ngồi lại với nhau để
ca hát, để kẻ ngâm thơ người thưởng thức nhưng phục hồi văn hóa dân tộc là
một sự dâng hiến, một sự hy sinh, một lý tưởng cao đẹp của tuổi trẻ. Trong
lúc đất nước còn nô lệ trong tay chủ nghĩa ngoại lai, phi dân tộc, còn chưa
có tự do, dân chủ và hạnh phúc thì phục hồi văn hóa dân tộc còn bao gồm
trách nhiệm để đóng góp tài năng của tuổi trẻ vào nỗ lực đưa đất mẹ thân yêu
của chúng ta vượt qua giai đoạn khó khăn khổ nhọc hiện nay để bước vào một
thời đại mới, thời đại của tự do, dân chủ và thịnh vượng. Điều đó không phải
là làm chính trị nhưng là con đường phục hồi văn hóa cao quí và thực tế
nhất.
Xin hãy cùng nhau xây dựng một thái độ học hỏi văn hóa nghiêm túc và khiêm
cung từ các thế hệ cha anh. Hãy trân trọng với quá khứ. Không có quá khứ nào
là quá khứ sai khi chúng ta không còn thể thay đổi được. Tất cả đều là những
bài học lịch sử mà chúng ta phải học. Sông vẫn chảy, nước vẫn trôi, đời sống
sẽ không ngừng thay đổi, dân tộc Việt Nam phải tồn tại và vươn lên cùng nhân
loại.
Tuổi trẻ hải ngoại cũng đối diện với thách thức liên kết trong chính họ.
Trước khi có hàng trăm tổ chức trẻ đang hoạt động như ngày nay, đã có nhiều
trăm tổ chức trẻ khác đã phải chết non. Lý do tan rã của nhiều nhóm trẻ phát
xuất từ việc thiếu nhân sự, thiếu phương tiện, lạc mất hướng đi, bị phân hóa
bởi các hiện tượng tiêu cực trong cộng đồng, không có đối tượng hoạt động,
các chương trình ngắn hạn đã không còn khả năng thu hút nhưng không xác định
được mục tiêu lâu dài, cảm thấy cô đơn, lạc lõng và thiếu tự tin trong việc
chọn lựa một hướng đi đích thực. Để vượt qua những chướng ngại đó, để duy
trì và phát triển các sinh hoạt trẻ, các tổ chức trẻ, các nhóm trẻ hiện nay
phải tìm mọi cách để liên kết với nhau, phải vượt lên trên được những tình
trạng tiêu cực trong sinh hoạt cộng đồng, đưa sinh hoạt ra khỏi địa phương
mình cư ngụ, bổ túc cũng như san sẻ các kiến thức, kỹ thuật, phương tiện và
ngay cả mục đích với các tổ chức trẻ khác.
Sự liên kết trong các nhóm trẻ không nhất thiết, không cần và cũng không
nên, phải thống nhất cả về mặt tổ chức, lãnh đạo nhưng quan trọng hơn là
liên kết bằng cách cùng cộng tác nhau trong các đề án đem lại lợi ích chung
cho cộng đồng, cho an sinh xã hội, cho công cuộc đấu tranh vì tự do dân chủ
của đất mẹ Việt Nam. Các đề án giáo dục, nhân quyền, xã hội, văn hóa Việt
Nam,v.v... là những đề án lớn, những môi trường học tập quan trọng nhưng
hoàn toàn khả thi đối với các tổ chức trẻ.
Không nên nghĩ chỉ có đấu tranh
chính trị mới thực sự đóng góp vào tiến trình vận động dân chủ tại Việt Nam,
trái lại, văn hóa, xã hội, giáo dục cũng là những môi trường quan trọng cho
các ý thức dân sinh, dân trí, dân chủ được đâm chồi nẩy lộc. Tương tự, không
nên cho rằng chỉ có các đề án quy mô mới tạo nên hiệu quả lâu dài, trái lại,
một đề án tạo hiệu quả rộng lớn và lâu dài nếu đề án đó đáp ứng không chỉ
các nhu cầu trước mắt mà còn có thể ứng dụng được cho cả tương lai. Một thí
dụ, mạng lưới Internet mà chúng ta thường gọi là Viet Net, nơi đã có hàng
trăm ngàn người Việt Nam trong và ngoài nước đang xử dụng ngày nay, thật ra
cũng bắt đầu từ một đề án của vài bạn trẻ trong một số trường đại học tại
Boston, UCI, Florida, MIT vào tháng 8 năm 1988.
Trong lúc khoa học kỹ thuật còn có thể học được ở người khác, học được từ
nước khác, ngay cả có thể thuê mướn người khác làm thay cho mình, nhưng phục
hồi tinh hoa dân tộc là trách nhiệm vô cùng cấp bách và khẩn thiết của chính
người Việt Nam. Chính chúng ta phải là người gánh vác trách nhiệm đó chứ
không thể cầu cạnh ai khác, nhờ vả hay thuê mướn ai khác. Mọi sự cầu cạnh,
dù vật chất hay tinh thần đều dẫn đến mất quyền tự chủ. Mất tự chủ sẽ dẫn
đến mất nước. Lịch sử đã chứng minh điều đó nhiều lần.
Lịch sử bao giờ cũng mang tính kế tục nhưng đồng thời cũng tính thời đại.
Lịch sử trước hết là lịch sử của thời đại. Mỗi thế hệ có một trách nhiệm để
hoàn thành những trách nhiệm mà lịch sử giao phó cho thời đại của họ nhưng
dù không hoàn thành, ngọn đuốc lịch sử vẫn phải được chuyển sang bàn tay thế
hệ khác. Nhìn lại quá khứ không phải để rồi trách cứ cha mẹ ông bà, để đổ
thừa cho tổ tiên nhưng là để chiêm nghiệm một cách trân trọng những bước
chân của người đi trước. Học lịch sử để làm lịch sử.
Học từ quá khứ không phải để rồi khư khư ôm lấy quá khứ, sống trong quá khứ,
nhưng học để biết dung hợp một cách hài hòa giữa văn hóa Việt Nam dân tộc
nhân bản và văn minh thế giới hiện đại, phù hợp với nhu cầu trước mắt cũng
như lâu dài, không phải chỉ cho chúng ta, cho con cháu chúng ta, mà còn cho
nhiều thế hệ xa hơn của tương lai dân tộc.
Quá trình phát triển văn hóa là một quá trình gạn lọc và sáng tạo. Một nền
văn hóa không có sáng tạo, nền văn hóa đó sẽ chết và dân tộc đó sẽ bị diệt
vong.
Xin hãy xây dựng một phương pháp học hỏi, nghiên cứu văn hóa trên một căn
bản khoa học khách quan và nhìn vấn đề từ gốc chứ không phải từ cành hay từ
ngọn. Hãy biến những ước mơ thao thức và tự phát của tuổi trẻ thành ý thức,
thành lý luận, thành tổ chức và thành các hành động cụ thể. Đã qua rồi thời
đại của anh hùng cá nhân, minh quân, minh chủ. Thời đại chúng ta đang sống
là thời đại liên mạng (Internet), ở đó, mỗi cá nhân là một tập hợp thu hẹp
chứa đựng các mối quan hệ chằng chịt, phức tạp và phụ thuộc vào nhau của
cộng đồng xã hội, dân tộc và nhân loại. Sự thành công của một cá nhân tùy
thuộc rất lớn vào hiệu quả của cách tổ chức, quản trị tập thể.
Đừng ngại chúng ta không hoàn thành mục đích của đời mình nhưng chỉ ngại
chúng ta không dám đi, không dám dấn thân, không dám khởi hành đúng vào con
đường mà dân tộc chúng ta nên bước tới trong thiên niên kỷ thứ ba.
Đối với các bậc cha mẹ, xin quí vị hãy đến với tuổi trẻ bằng một tấm lòng
thành thật và sự cảm thông. Quan hệ giữa các thế hệ già trẻ là mối quan hệ
hai chiều. Nếu chúng ta muốn tuổi trẻ cảm thông, trước hết chúng ta phải cảm
thông với tuổi trẻ, cảm thông với những vấn đề mà tuổi trẻ đang suy nghĩ và
đương đầu. Phương pháp tốt nhất để tạo niềm tin nơi tuổi trẻ là tin tưởng ở
họ trước. Hãy trao cho họ trách nhiệm, không phải để chạy theo các chú, các
bác, đi theo hướng đi của lịch sử, nhưng còn để làm nên lịch sử, viết nên
những trang mới tươi đẹp và hiện đại cho hôm nay và mai sau.
Xin hãy nói với tuổi trẻ bằng ngôn ngữ của họ và có một thái độ sống như họ
đang sống, nên có các sinh hoạt trẻ như họ và nhìn vào vấn đề từ góc độ mà
họ đang đứng.
Đại đa số tuổi trẻ hải ngoại đã không đi qua chiếc cầu mà các thế hệ cha anh
đã đi qua, cũng như không sống một quãng đời bi tráng mà các thế hệ cha anh
đã sống. Và vì thế, chúng ta không thể trách tuổi trẻ không có những nhận
thức bằng kinh nghiệm mà các thế hệ cha anh đã có được, đã phải đánh đổi
được bằng bao hy sinh xương máu. Không nên buộc tuổi trẻ phải sống một cách
giả tạo, đau đớn một cách giả tạo, khóc cười một cách giả tạo. Con đường
giáo dục các thế hệ trẻ là một con đường dài, kiên nhẫn và chỉ có thể chinh
phục bằng sự chân thành, thương yêu và tương kính.
Dân tộc ta đã chịu đựng hơn hai mươi lăm năm dưới chế độ Cộng Sản. Hai mươi
lăm năm là thời gian khá dài so với một đời người nhưng chỉ là khoảnh khắc
so với muôn đời lịch sử Việt Nam. Là một người mang niềm tin sâu xa vào lịch
sử, tôi tin rằng dân tộc Việt Nam, một dân tộc đã kiêu hãnh vươn lên từ hơn
một ngàn năm Bắc thuộc, đã bức tung xích xiềng sau một trăm năm dưới ách
thực dân, nhân dân Việt Nam, trong cũng như ngoài nước, sẽ tiếp tục kiên trì
tranh đấu cho một quê hương Việt Nam không còn bóng dáng độc tài, phục hồi
các giá trị văn hóa cao đẹp, xây dựng lại từ những điêu tàn đổ nát hôm nay
một quốc gia Việt Nam thật sự độc lập, tự do, dân chủ, giàu mạnh, ngẩng mặt
nhìn nhân loại và bước hiên ngang vào thiên niên kỷ thứ ba.
Trần Trung Đạo
Hẳn
chúng ta chưa quên những ngày nóng bỏng California đầu năm 2000. Trong suốt
53 ngày đêm rực lửa đấu tranh để hạ hình Hồ Chí Minh và lá cờ Cộng Sản, tuổi
trẻ Việt Nam hải ngoại đã đóng một vai trò chủ lực. Không ai thúc giục,
không ai tổ chức. Từ những ngày đầu tiên, hàng ngàn sinh viên học sinh Việt
Nam tại hầu hết các trường đại học Nam California đều đứng dậy góp phần với
các cha, các chú triệt hạ lá cờ Cộng Sản và tấm hình Hồ Chí Minh. Sức sáng
của ngọn lửa Bolsa mà 20 ngàn tuổi trẻ Việt Nam thắp lên trong gần 2 tháng,
đã làm ngạc nhiên mọi người, không chỉ kẻ thù của tự do dân chủ, không chỉ
những người thường ngày lo lắng và bi quan về tiềm năng của tuổi trẻ Việt
Nam hải ngoại, mà ngay cả những người lạc quan về sức sống của thế hệ trẻ
Việt Nam hải ngoại cũng không nghĩ tuổi trẻ chỉ trong vài ngày đã vụt đứng
lên hiên ngang như Phù Đổng thế đó. Câu chuyện thánh Gióng ngày xưa không
còn là huyền thoại nhưng là một thực tế đầy kiêu hãnh dù giữa xứ người xa
lạ.